جامعه اطلاعاتی: پيشينه، پرسشها، و ملاحظات ملی
یکشنبه ۲۲ تير ۱۳۸۲
دکتر يونس شکرخواه
اشاره
اين مقاله در معرفي اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي ابتدا با معرفي نشستهاي تداركاتي به پيشينه اين ماجرا ميپردازد و آنگاه با نگاهي به پرسشهاي دهگانه جهاني كه در اينباره مطرح است، كميته سازماندهي اجلاس مزبور را معرفي ميكند.
مقاله در ادامه با طرح عناصر و اصول جامعه اطلاعاتي و همچنين مفاهيم كليدي مطروحه در آن به طرح پرسشهايي ميپردازد كه نوع پاسخدهي به آنها مبناي تصميمات ملي قرار ميگيرد. بخش پاياني اين مقاله به جمعبندي و نتيجهگيري اختصاص مييابد.
اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي WSIS 1 قرار است طي دو مرحله برگزار شود:
مرحله اول: دهم تا دوازدهم دسامبر 2003 (19 تا 21 آذر 1382) كه اين مرحله در ژنو سوئيس برگزار خواهد شد.
مرحله دوم: اين مرحله از 16 تا 18 نوامبر 2005 در تونس برگزار ميشود و دولت تونس ميزبان آن است.
پيشينه
براي برپايي اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي تاكنون دو نشست تداركاتي برگزار شده است كه با يك نشست تداركاتي سوم دنبال خواهد شد.
نشست اول: PrepCom 1
در اولين نشست كميته تداركاتي اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي2 كه طي روزهاي اول تا پنجم ماه جولاي سال 2002 برگزار شد (10 تا 14 تير 1381)، بيش از 950 شركت كننده از سراسر جهان به نمايندگي از 142 دولت عضو و به نمايندگي از نهادهاي بينالمللي مجامع اقتصادي و نهادهاي مدني شركت داشتند. نخستين نشست كميته تداركاتي كه به PrepCom-1 موسوم شد در ژنو برگزار شد.
نشست دوم: PrepCom 2
دومين نشست كميته تداركاتي اجلاس سران نيز در ژنو برگزار شد3 در اين نشست كه طي روزهاي 17 تا 28 فوريه سال 2003 برگزار شد (28 بهمن تا 9 اسفند 1381)، بيش از 1500 شركت كننده به نمايندگي از 146 كشور حضور يافتند كه اين بار نيز نمايندگان آژانسهاي بينالمللي و نهادهاي اقتصادي و مدني در آن حضور يافتند. نشست دوم به دو سند كاري نيز دست يافت: پيش نويس بيانيه4 و برنامه عمل5
نشست سوم: PrepCom 3
نشست سوم كميته تداركاتي اجلاس سران6 هنوز برگزار نشده است. قرار است اين نشست طبق برنامه از قبل تعيين شده در روزهاي پانزدهم تا بيست و ششم ماه سپتامبر سال 2003 در ژنو برگزار شود.
كنفرانسهاي منطقهاي:
علاوه بر نشستهاي كميته تداركاتي اجلاس سران تاكنون در ارتباط با مرحله اول يعني اجلاس ژنو (2003) پنج كنفرانس منطقهاي7 برگزار شده است. همه اين كنفرانسها تا پيش از تشكيل PrepCom -2 برگزار شدند عبارتند از:
1. باماكو(مالي ): كنفرانس منطقهاي آفريقا ( 25 تا 30 مه 2002)
2. بخارست(روماني): كنفرانس منطقهاي پان اروپايي ( 7 تا 9 نوامبر 2002)
3. توكيو (ژاپن ): كنفرانس منطقهاي آسيا – اقيانوس آرام (13 تا 15 ژانويه 2003)
4. با وارو (جمهوري دومينكن): كنفرانس منطقهاي آمريكاي لاتين و حوزه كارائيب (29تا 31 ژانويه 2003)
5. بيروت (لبنان): كنفرانس تداركاتي آسياي غربي (4 تا 6 فوريه 2003)
كنفرانسهاي مرتبط:
علاوه بر پنج كنفرانس منطقهاي فوق، كنفرانسهاي مرتبط ديگري نيز در ارتباط با اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي برگزار شده است.
- بيشكك (قرقيزستان) 9 تا 12 سپتامبر 2002
- مسكو (روسيه) 23 تا 24 اكتبر 2002
اين كنفرانسهاتحت عنوان كنفرانس فرعي منطقهاي بيشكك – مسكو برگزار شد8
- پوينته اكس پيمنتر (موريتاني ) 3 تا 5 آوريل 2003 شاهد كنفرانسي تحت اين عنوان بود: كنفرانس دسترسي همگاني به تكنولوژيهاي ارتباطي - اطلاعاتي9
- قاهره (مصر ) 16 تا 18 ژوئن 2003 شاهد برپايي كنفرانس منطقهاي پان عربي پيرامون اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي بود10
دو برنامه آينده:
برنامههاي ديگري نيز تا 31 مه 2003 (10 خرداد 82 ). در راه است كه از جمله آنها ميتوان به مواردي چون تكميل كردن پيشنويس بيانيه اصول11 و تكميل كردن پيشنويس برنامه عمل12 اشاره كرد.
پرسشهاي دهگانه جهاني:
اجلاس سران جهان درباره جامعه اطلاعاتي با پرسشهايي همراه است كه حتي آغازگر آن ميتواند اين پرسش باشد كه اصلاً چرا سران كشورهاي جهان ميخواهند درباره جامعه اطلاعاتي تشكيل جلسه بدهند؟
سايت اينترنتي اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد (ITU) كه ميزبان مقولات مربوط به اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي است13 در بخش سئوالات مطروحه در قبال اين اجلاس پرسشهايي را مطرح ميكند و به آنها پاسخ ميدهد. اين پرسشها و پاسخها يشان از اين قرار است:
1. چرا سران جهان بايد در مورد جامعه اطلاعاتي گرد هم آيند؟
يك تغيير بنيادين در حال تحقق است و آن انتقال از جامعه صنعتي به "جامعه اطلاعات پايه "14 است. اين انقلاب اطلاعاتي بر نحوه زيست، آموزش، كار و تعامل دولتها با جامعه مدني تأثير خواهد گذاشت. اطلاعات، يك ابزار پرقدرت در توسعه اقتصادي و اجتماعي است و اين اجلاس فرصت بينظيري را براي تمام بازيگران كليدي فراهم ساخت تا فعالانه در پر كردن شكافهاي ديجيتال و دانش وارد عمل شوند. مرحله اول اجلاس در ژنو، بينش و طرح عمل مشتركي را فراهم خواهد ساخت تا بر مبناي آن نحوه مواجهه با چالشهاي نوين برخاسته از جامعهاطلاعاتي مشخص شود. در اين رابطه، توجه ويژهاي به يافتن راههايي اختصاص خواهد يافت كه از طريق آنان بتوان شكاف بين "داراها " و "ندارها" را در دسترسي به شبكههاي اطلاعاتي و ارتباطي جهان پر كرد.
مرحله دوم يعني اجلاس تونس به ارزيابي دوباره اين طرحها خواهد پرداخت و در صورت ضرورت، اقدامات تازهتري را در دستور كار قرار خواهد داد.
2. شكافهاي ديجيتال و دانش دقيقاً به چه معنا هستند؟
اين دو اصطلاح يعني شكاف ديجيتال و شكاف دانش15 به جوامع تقويت شده با تكنولوژي16 و به جوامع از تكنولوژي دريغ شده17 اشاره ميكنند. جهان رو به توسعه و اقتصادهاي در حال گذار بيشترين بخش شكافهاي ديجيتال و دانش را تشكيل ميدهند. اين در حالي است كه شكاف بين كساني كه به اينترنت دسترسي دارند و كساني كه فاقد آن هستند، در سطح جهان كماكان روبه گسترش است.
3. چه كساني دستاندركار سازماندهي اين اجلاس جهاني هستند؟
اين اجلاس ريشه در ابتكار اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد (ITU) در سال 1998 دارد و اين هنگامي بود كه در كنفرانس اتحاديه مزبور در سال 98 اعلام شد شكاف اطلاعاتي بين داراها و ندارها رو به افزايش است و اين در حالي است كه ابزارهاي ارتباطي دوربرد به طور همزمان بطرز فزايندهاي در سطوح فرهنگي، اجتماعي و سياسي نقش مهمتري را به عهده گرفتهاند.
در اين هنگام، سازمان ملل بر ضرورت ايجاد همكاري و هماهنگي بين ابتكارات ملي و جهاني در راستاي تقويت نقش تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي در توسعه تأكيد ورزيد و با تصويب يك قطعنامه، از اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد خواست تا نقش پيشتازانهاي را در تدارك يك اجلاس سران بر عهده گيرد.
مجمع عمومي سازمان ملل نيز بر برپايي اين اجلاس به عنوان يك ابزار مهم در جهت دستيابي به اهداف بيانيههزاره سازمان ملل تأكيد ورزيد. اجلاس هزاره سازمان ملل نيز قبلاً بر نقش كليدي مشاركت دولتها، آژانسهاي دوجانبه و چندجانبه و توسعه، بخش خصوصي، جامعه مدني و ساير طرفين مرتبط در تبديل تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي به مولفهاي از توسعه پايدار تاكيد كرده بود.
اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد با تكيه بر تخصص علمي، فني، اقتصادي و برنامهريزي درواقع آژانس پيشتاز سازمان ملل در كمك به سران جهان، بخش خصوصي و سازمانهاي غير دولتي به حساب ميآيد تا بتوانند ديدگاههاي خود را فرموله كرده و سپس آنها را با بهرهگيري از تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي در جهت اتصال جوامع حاشيهاي به جامعه اطلاعاتي به اجرا درآورند.
4. آيا اين اجلاس صرفاً اجلاس دولتهاست؟
اين نخستين اجلاس جهاني درباره جامعه اطلاعاتي است كه براي درگير كردن فعالانه جامعه جهاني طراحي شده است. اين اجلاس در واقع معرف بالاترين ميزان تعهد سياسي براي شكلدهي جهاني به آينده جامعهاطلاعاتي است كه ميكوشد بر روي شكافهاي ديجيتال و دانش پل بزند.در اين اجلاس نمايندگان دولتها، بخش خصوصي، جامعه مدني و رسانهها در بالاترين سطح ممكن حضور مييابند.
5. ژنو 2003 و تونس 2005 چه نتايجي به بار خواهند آورد؟
اين اجلاس ها يك اراده آشكار سياسي و يك طرح ملموس براي اقدام را به نمايش خواهند گذاشت.مضامين اجلاسها آنقدر گسترده خواهد بود تا بتواند نگرشهاي جامعه را در قبال مسائل مطروحه به مشاركت بكشاند، اما در عين حال همين مسائل به طرزي كاملاً شفاف و آشكار ارائه ميشوند تا امكان تمركز، بحث و بررسي بر روي آنها وجود داشته باشد.
اصليترين مسائلي كه مورد بحث قرار ميگيرد عبارتند از:
زيرساختهاي ارتباطي و اطلاعاتي و هزينههاي آنها، دسترسي برابر در اقتصاد جهاني ديجيتال، خدمات و كاربريها با توجه به كاربردآنها در عرصههاي اقتصادي، انتقال دانش، توسعه فرهنگي و اجتماعي، حمايت از مصرف كنندگان، حريم خصوصي، امنيت و اخلاق، محتوا، تنوع فرهنگي و حق ارتباط18
6. تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي چه نقشي در توسعه اقتصادي و اجتماعي ميتوانند ايفا كنند؟
شكاف ديجيتال باعث بروز شكاف دانش در بين داراها و ندارهاي اطلاعاتي شده است و اين امر باعث شده است تا ندارهاي اطلاعاتي بطرزي بالقوه در معرض نوع تازهاي از بيسوادي19 قرار بگيرند.
شكاف ديجيتال نه تنها به فقر دانش و اطلاعات دامن ميزند، بلكه فرصتهاي رشد اقتصادي و توزيع ثروت را نيز محدود ميسازند. اما از ديگر سو، تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي باعث ايجاد شبكههاي اجتماعي و اقتصادي در بين افراد و جوامع ميشوند. قدرت اين شبكهها نيز در اينجا نهفته است كه به گروههاي گوناگون اجازه ميدهند تا با يكديگر ارتباط برقرار كرده و از اطلاعات و دانش يكديگر كه براي توسعه اجتماعي – اقتصادي آنها مفيد است بهرهمند شوند.
بازرگانان و كارآفرينان هم از طريق فرصتهايي كه تكنولوژيهاي ارتباطي واطلاعاتي در اختيار آنها قرار ميدهند، سود ميبرند، چرا كه با استفاده از اين تكنولوژيها، تجارت خود را در سطوحي ملي، منطقهاي و جهاني دنبال ميكنند.
علاوه بر اين، تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي، خدمات آموزشي و بهداشتي را نيز از جنبه كارايي بهبود ميبخشد چرا كه مردم ميتوانند از نقاط مختلف به آنها دسترسي داشته باشند.
7. نقش تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي در اداره موثرتر امور چگونه خواهد بود؟
تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي، جوامع ايزوله و در حاشيه قرار گرفته را قادر ميسازند تا در جامعه جهاني، صداي خودشان را داشته باشند و اين امر صرفنظر از جنسيت و يا مكان زندگي آنان به وقوع ميپيوندد. اين تكنولوژيها به ايجاد تعادل در قدرت و مناسبات تصميمگيري چه در سطوح داخلي و چه بينالمللي كمك ميكنند.
اين تكنولوژيها باعث ميشوند تا ابزارهاي بنيادين يك اقتصاد دمكراتيك از طريق دستيابي به اطلاعات و شفافيت تقويت شوند.
8. آيا اجلاس سران تعريفي جهاني و مدرن از جامعه اطلاعاتي ارائه خواهد كرد؟
اجلاس جهاني سران فرصتي بينظير براي همه طرفين اصلي و ذينفع به وجود خواهد آورد تا ديدگاه و درك مشتركي از جامعه اطلاعاتي را ارائه كنند و يك طرح اقدام استراتژيك را كه اين ديدگاه و بينش را به سود همه بشريت درك كند، تهيه نمايند.
9. چه رابطهاي بين اين اجلاس با ساير ابتكارات قبلي نظير نيروي ضربت سازمان ملل براي تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي20 نيروي دات هشت كشور صنعتي21 و يا ابتكار فرصت ديجيتال22 وجود دارد؟
اين اجلاس در واقع با ايجاد يك سكوي منحصر به فرد و با تمركز كليه ابتكارات در گستره تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي و توسعه اقتصادي و انساني، اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد را در يك موقعيت ممتاز تاريخي قرار ميدهد.
كارهايي كه قبلاً توسط اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد صورت گرفته و همچنين پروژههاي نيروي ضربت سازمان ملل براي تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي، كشورهاي گروه هشت صنعتي و يا ابتكار فرصت ديجيتال و ساير طرحها و پروژههاي بينالمللي ميتوانند براي نخستين بار به نيروهايي بپيوندند كه امكان كسب تعهد واقعي از بالاترين سطوح سياسي، در جهان توسعه يافته و رو به توسعه را دارند.
10. پشتيبان مالي اجلاس كيست؟
هزينهها را كشورهاي ميزبان ميپردازند و همچنين شركاي بخشهاي خصوصي و عمومي. ايجاد جامعه اطلاعاتي با فرصتهاي برابر، بازگشت سرمايه را به طرزي مهم براي شركاي بخشهاي خصوصي و عمومي در جهانهاي توسعه يافته و روبه توسعه امكان پذير ميسازد.
سازماندهي اجلاس
از ديگر سو برپايي اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي توسط يك كميته عالي دنبال شده است كه در آن روساي اين نهادها حضور دارند:
اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد(ITU)، يونسكو(UNESCO)، سازمان جهاني مالكيتهاي معنوي(WIPO)، اتحاديه جهاني پست(UPU)، سازمان بهداشت جهاني(WHO)،سازمان خواربار كشاورزي(FAO)، سازمان جهاني مهاجرت(IMO)، سازمان جهاني كار(ILO)، برنامه عمران ملل متحد(UNDP)،برنامه محيط زيست سازمان ملل(UNEP)، كميسارياي عالي امور پناهندگان(UNHCR)، سازمان جهاني هواشناسي(WMO)، سازمان توسعه صنعتي سازمان ملل(UNIDO)، آژانس بينالمللي انرژي اتمي(IAEA)، سازمان بينالمللي هوانوردي غير نظامي(ICAO)، كنفرانس سازمان ملل در خصوص تجارت و توسعه(UNCTAD)، دبير كل سازمان تجارت جهاني(WTO) و رئيس بانك جهاني.
ضمنا رياست كميته سازماندهي اجلاس هم بر عهده دبيركل اتحاديه بينالمللي ارتباطات دور برد است.
عناصر و اصول جامعه اطلاعاتي
طبق يك سند موجود در سايت ITU كه تحت عنوان عناصر و اصول جامعه اطلاعاتي23 از سوي كلاديا ساروكو24 تهيه شده است، عناصر و اصول جامعه اطلاعاتي با محورهاي زير طبقهبندي و معرفي شدهاند:
مقدمه:
1. بينش25 مشتمل بر سرويس و دسترسي جهاني، برابري فرصتها، تنوع محتوا، آزادي بيان و آزادي دسترسي
2. دسترسي: مطمئن، مقرون به صرفه و امن كه مشتمل بر اين مقولات است، ايجاد زير ساختهاي همگرا، مرتبط و قابل مديريت، تقويت برنامههاي مرتبط با محيط زيست از نظر قانونگذاري، سرمايهگذاري خصوصي، همكاري منطقهاي، انتقال تكنولوژي، حمايت حقوقي از كاربران و اپراتورها از نظر حقوق مالكيت معنوي و حريم خصوصي و امنيت دادهها.
3. كاربردها26: مشتمل بر تجارت الكترونيك، آموزش الكترونيك، بهداشت الكترونيك، حكومت الكترونيك و تكنولوژيهاي ارتباطي و اطلاعاتي چند منظوره.
4. ساختن جامعه آينده: كه در اين بخش بر ضرورت ايجاد بينش مشترك و درك مشترك پيرامون ضرورت نيل به جامعه اطلاعاتي بحث ميشود.
البته اتحاديه بينالمللي ارتباطات دوربرد در مقدمه سند عناصر و اصول جامعه اطلاعاتي، به صراحت اعلام ميكند كه اين سند يك سند رسمي مربوط به فرايند برپايي اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي نيست و با اين تصريح در واقع روشن ميشود كه مفهوم جامعه اطلاعاتي به مثابه يك مفهوم در حال گذار، متضلع و چند معنايي ميتـواند براي هر كشور مفهوم ويژهاي داشته باشد، مفهومي كه در عين حال ممكن است اشتراكاتي نيز با مفاهيم مورد نظر ساير كشورها داشته باشد. برخي از سازههاي جامعه اطلاعاتي كه تا حدودي در قبال آنها توافق نسبي وجود دارد ميتواند به گونه زير مطرح شود.
اطلاعات: عنصر ساختاري و حاوي نظامهاي اقتصادي، اجتماعي و...
شبكه اطلاع رساني27: ساختاري كه مناطق مختلف داراي اطلاعات را توسط ابزارهاي دوربرد ارتباطي به يكديگر مرتبط ميسازد و باعث پردازش، جابجايي و ذخيره اطلاعات ميشود.
نظام اطلاع رساني28: كه در واقع مجموعهاي سازمان يافته از مجموعههاي ديگر است و قابليتهاي اجتماعي دارد و به عبارت بهتر اين قابليت از نظر بازدهي اجتماعي كاملاً قابل اندازهگيري است.
تكنولوژي اطلاعات29: اين نوع تكنولوژيها كه در اصل آميزهاي از سختافزارها و همچنين نرم افزارهاي رسانهاي و شبكهاي هستند، اصليترين حاملهاي توليد، گردآوري، مخابره، نمايش و انباشت اطلاعات به حساب ميآيند.
تكنولوژي عصر اطلاعات30: اين هم يك مفهوم رايج ديگر است كه به طيف وسيعي از تكنولوژيهاي مستقلي اطلاق ميشود كه وقتي در ارتباط با يكديگر قرار ميگيرند يك شبكه اطلاعاتي ايجاد ميكنند و همانطور كه ميدانيد شبكههاي اطلاع رساني بايد از يك زير ساخت اوليه مشتمل بر كامپيوتر، لينكهاي ارتباطي و هستههاي سوئيچينگ و محتواي اطلاعاتي برخوردار باشند.
زيرساختاطلاعاتي31: اين هم يكي ديگر از مفاهيم بزرگ و مطرح در مباحث مربوط به جامعه اطلاعاتي است. هر گاه در ادبيات جامعه اطلاعاتي بحث زيرساخت اطلاعاتي به ميان ميآيد به اين معناست كه بحث شبكههاي ارتباطي دوربرد و همچنين نظامهاي اطلاع رسان در ميان است و در واقع مفهوم زيرساخت اطلاعاتي به آميزه شبكههاي دوربرد ارتباطي و نظامهاي اطلاع رسان اشاره دارد. البته عدهاي هم معتقدند كه اين آميزه مورد بحث بايد در يك سطح ملي شكل گرفته باشد يا اينكه آميزهاي از سيستمهاي داخلي باشد كه در ادغام با يكديگر يك زير ساخت ملي اطلاعاتي را ايجاد كرده باشند.
اما به نظر ميرسد آنچه ميتواند يك نوع اختلال معنايي يا برداشتهاي متفاوتي بيافريند مربوط به مقولات پيشگفته نيست، مشكل هنگامي ايجاد ميشود كه بخواهيم تكنولوژيهاي عصر اطلاعات يا همان IAT را در فرايندهاي گوناگون توسعه به كار بگيريم. در اين حالات هر كشوري ممكن است به شيوه ويژه خود به دنبال كاربرد IAT در برنامههاي ملي خود باشد.
زاويه ملي:
ممكن است آنچه كه براي يك ملت رويايي شيرين است براي ملتي ديگر كابوسي هولناك باشد.
اينترنت يك مثال ملموس است. اين بزرگترين دستاورد ارتباطي بشر، قرار بود و هست كه فرصتهايي برابر بيافريند تا جامعه جهاني به جامعهاي علم پايهتر برسد، اما طليعه تجاري شدن زمين و زمان در اينترنت، جمع بيشماري را نگران ساخته است و اگر اينترنت را ستون فقرات جامعه اطلاعاتي به حسابآوريم شايد كليدي ترين پرسش به اين صورت مطرح شود: جامعه اطلاعاتي چه كساني؟
اين پرسش هنگامي جنبه جديتري و حياتيتري به خود ميگيرد كه به ياد آوريم كه اجلاس جهاني سران درباره جامعه اطلاعاتي اصليترين هدف خود را ايجاد بينش و درك مشترك در قبال جامعه اطلاعاتي اعلام كرده است.
چه كساني به مفهوم جامعه اطلاعاتي شكل خواهند داد؟ چه كساني مفاهيم از پيش ساختهاي در اين باره دارند؟ چه كساني بازيگران فعالتر اين عرصه هستند؟ سرمايه و سوداگري در اين ميان چه سهمي از اين جامعه را ميخواهد؟ جهاني سازي يا تكثرگرايي كداميك بر فضاي جامعه اطلاعاتي غالب خواهند شد؟ جايگاه حقوق بشر، اخلاق و كرامت انساني در اين جامعه اطلاعاتي چگونه تعريف خواهد شد؟ مفهوم حقوق ارتباطي32 به مثابه جانمايه اكثر تئوريهاي ارتباطي چگونه تبيين و تأمين خواهند شد؟ چه كساني شبكههاي اطلاع رساني را خواهندساخت؟ چه كساني مالك اين شبكهها خواهند شد؟ توزيع دانش چگونه و با چه نوع دروازهباني همراه خواهد شد؟ دانش برخاسته از پردازش اطلاعات چگونه در راستاي نيل به اهداف جوامع گوناگون به كار گرفته خواهد شد؟ محدوديتها و تسهيلات چنين كاربردهايي چيست؟
همانگونه كه ميبينيد هنوز پرسشهاي فراواني در مورد جامعه اطلاعاتي وجود دارد كه براي هر ملتي ميتواند متفاوت باشد و درعين حال پاسخهاي ملي خاص خود را طلب كند.
تكفا و شوراي عالي اطلاع رساني:
دستاندركاران امور ارتباطي در ايران در حال حاضر طرحي به نام توسعه و كاربرد فنآوري اطلاعات تهيه كردهاند كه به اختصار ”تكفا“ ناميده ميشود كه به نوعي با استفاده از تجارب مربوط به برنامههاي صنعت الكترونيك ـ كه پس از انقلاب در شوراي عالي اطلاع رساني و يكي از محورهاي برنامه توسعه كشور و دولت آقاي خاتمي و دولتهاي آقايان ميرحسين موسوي و هاشمي رفسنجاني طرف توجه قرار گرفت ـ تهيه شده است. طرح تكفا با مطالعه قوت و ضعفهاي حوزه ارتباطات و كامپيوتر و در واقع با گذار از انديشه مبتني بر IT به حوزه ICT تا حدود زيادي به برنامه حركت ايران به سوي جامعه اطلاعاتي تبديل شده است.
مهندس نصرالله جهانگرد معاون وزارت ارتباطات در حوزه توسعه و برنامه ريزي و دبير شوراي عالي اطلاع رساني در گفتگويي در اشاره به طرح تكفا ميگويد:
"كاري كه ما كرديم اين بود كه رهنمودهاي مقام رهبري و نظرات شورايعالي انقلاب فرهنگي و اهتمام نظر دولت را به عنوان چهارچوبهاي ارزشي قرار داديم و يك بررسي بينالمللي، برنامه سوم توسعه و از جمع اينها، چشمانداز و ماموريت و استراتژي و سپس اهداف و بعد اكشن پلان تهيه كرديم و بر اساس آن برنامه امسال (1381) را درآورديم... اين كاري كه صورت گرفته ( تهيه برنامه تكفا) براي امسال يك برنامه جهشي و زيرساختي است و عملاً خود را در برنامه چهارم توسعه نشان ميدهد و در آنجاست كه ميتوانيم بگوئيم برنامه دراز مدت سيستماتيك داريم.... ما نظام درآمد و بودجه را امسال شروع ميكنيم، اما اينكه بگوئيم چه روزي همه برنامه اجرا ميشود. ممكن نيست، چرا كه ممكن است اجراي يك برنامه حتي سه سال طول بكشد.... ما با 28 دستگاه به طور جداگانه مذاكره كردهايم و هماهنگيهايي را انجام دادهايم، همه دستگاهها به اين منظور مسئولIT تعيين كردهاند و الان در نقطهاي قرار گرفتهايم كه براي توسعه كاربري آماده هستيم.“33
شوراي عالي اطلاع رساني:
شواري عالي اطلاع رساني هم كه به منظور سياستگذاري در امر اطلاع رساني و هدايت شبكهها و مراكز اطلاعاتي و هماهنگي فعاليت آنها و تدوين برنامههاي ميان مدت و بلند مدت در زمينه تحقيقات بنيادي، توسعهاي و كاربردي اطلاع رساني در قالب نظام اطلاع رساني جمهوري اسلامي ايران، تشكيل شده يكي از نهادهاي ايراني مطرح ديگر در عرصه شكل دهي به جامعه اطلاعاتي است كه وظايف خود را تحت عنوان نظام جامع اطلاع رساني كشور طبقه بندي كرده است. دبيرخانه شوراي عالي اطلاع رساني مسئوليت پيگيري و كارشناسي كليه امور برنامه تكفا را بر عهده دارد.
وظايف شوراي عالي اطلاع رساني:
وظايف شوراي عالي اطلاع رساني در ماده 5 آيين نامه شوراي عالي اطلاع رساني مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي كه در 9 ماده در جلسات 417 و 418 مورخ 25/1/77 و 8/2/77 شوراي عالي انقلاب فرهنگي به تصويب رسيده اين چنين تعريف شده است:
1. سياستگذاري، برنامهريزي، هدايت و حمايت در زمينه توليد، پالايش و مبادله اطلاعات و نظارت بر امر اطلاع رساني سراسر كشور در چارچوب سياستهاي كلي نظام.
2. تدوين و تصويب اصول نظام جامع اطلاع رساني كشور
3. ايجاد شرايط لازم براي تسهيل و تسريع توليد، ذخيره سازي، ساماندهي، توزيع، گسترش و به كارگيري اطلاعات در بخشهاي مختلف فرهنگي، علمي، اجتماعي، اقتصادي، فني، آموزشي، پژوهشي و... در چارچوب ضوابط مصوب
4. هماهنگ كردن فعاليتهاي بخش دولتي و غير دولتي بر اساس نظام جامع اطلاع رساني كشور.
5. تدوين و تصويب مفاهيم، تعاريف، مقررات، آيين نامهها، قواعد و معيارهاي اطلاع رساني مورد نياز نظام جامع اطلاع رساني كشور
6. تنظيم مقررات مربوط به چگونگي بهرهگيري از شبكههاي بين المللي اطلع رساني و تصويب آن يا پيشنهاد تصويب به مراجع مربوط
7. ايجاد هماهنگي در تحقيقات بنيادي و توسعهاي و نيز سياستهاي بهرهگيري از فنآوريهاي نوين اطلاعاتي
8. بررسي وضعيت موجود و آينده نگري با استفاده از روشهاي علمي و پژوهشي
9. ايجاد زمينههاي لازم براي اعتلاي دانش و فرهنگ عمومي جامعه در زمينه اطلاع رساني.
10. ارزيابي فعاليتهاي بخشهاي اصلي اطلاع رساني به منظور حصول اطمينان از صحت انطباق فعاليتها با نظام جامع اطلاع رساني.
11. داوري نهايي درباره فعاليتهاي اصلي مراكز اطلاع رساني جهت رفع اختلافهاي احتمالي ميان مراكز در موارد غير قضائي.
اعضاي شوراي عالي اطلاع رساني:
اعضاي اين شورا عبارتند از: رئيس جمهور (رئيس شورا) - وزير علوم، تحقيقات و فناوري - وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي - وزير پست، تلگراف و تلفن(ارتباطات) - وزير بهداشت، درمان و آموزش پزشكي – وزير آموزش و پرورش – وزير بازرگاني – رئيس سازمان صدا و سيما – رئيس سازمان مديريت برنامهريزي كشور – رئيس كتابخانه ملي – رئيس مؤسسه ملي استاندارد – يك نفر از علماي حوزوي با معرفي شوراي مديريت حوزه علميه قم – حداكثر سه نفر از متخصصان اطلاع رساني به انتخاب و حكم رئيس جمهور كه يكي از آنان از حوزه علميه خواهد بود- وزير اطلاعات و وزير صنايع و معادن
دو همايش مهم در ايران:
به غير از اين، دو همايش بينالمللي مهم نيز از سوي دانشگاه علامه طباطبايي ( دانشكده علوم اجتماعي ) با همكاري نهادهاي ديگر ايراني در حوزه جامعه اطلاعاتي برگزار شده است .
همايش ميان منطقهاي كشورهاي آسياي مركزي – غربي و جامعه اطلاعاتي در سال 1380 در تهران برگزار شد و همايش دوم تحت عنوان همايش علمي ايران و جامعه اطلاعاتي در سال 1400 هجري شمسي نيز در روزهاي 25 تا 27 آذر ماه 1381 با همكاري يونسكو در تهران برگزار شد. قرار است همايش سومي نيز در شهريور سال 82 برگزار شود كه در آن مجدداً آسياي مركزي – غربي در رابطه با جامعه اطلاعاتي طرف توجه قرار خواهد گرفت.
جمعبندي و نتيجهگيري
براي كساني كه تحت تأثيرات برخاسته از تكنولوژيهاي عصر اطلاعات قرار گرفتهاند اين نكتهاي ترديد ناپذير است كه تكنولوژيهاي نوين اطلاعاتي و ارتباطي بر كيفيت زندگي آنان نقشي انكارناپذير دارند. اين تأثيرگذاري با مخاطره و اميد همراه است و كاسته شدن از ميزان مخاطرات بر اميدها خواهد افزود
مهار نيروهاي بازار، تضمين دسترسي به اطلاعات و بهرهوري بهينه از آن، حفظ تفوق ملي، حفظ تنوع فرهنگي و زباني و بهرهوري اقتصادي از جمله مقولاتي است كه برخورد درست و توام با برنامهريزي ميتواند كفه اميدها را در اين عرصهها سنگينتر كند، و اين كفه سنگينتر نميشود مگر آنكه يك برنامه اقدام پويا در دست باشد.
به نظر ميرسد يك نگاه ملي الزاماً يك نگاه سختافزاري نميتواند باشد و به عبارت بهتر صرف تجهيز به تكنولوژيهاي عصر اطلاعات جوابگو نيست. آنچه به نام شكاف ديجيتال شهرت يافته ابدا مفهوم محض سختافزاري ندارد. هر ملتي ميتواند براي جامعه اطلاعاتي دو صورت قائل شود، صورت توليد و صورت مصرف.
سختافزارها هم قابليت توليد و هم قابليت مصرف دارند. قابليت مصرف زماني بالاتر ميرود كه بينش در عرصه نباشد. مأموريت زدگي (MISSION) و نشاندن مأموريت به جاي بينش (VISION) بسيار دردسرساز است و تجهيز شدن بدون بينش همان غلبه مأموريت بر بينش است و در واقع مثل اين است كه همه لباس پوشيده و شال و كلاه كرده باشند، اما مشخص نشده باشد كه كجا ميخواهند بروند.
به نظر من اين نكتهاي بسيار مهم است كه "فرهنگ" را "اطلاعات" بدانيم و به عبارت بهتر قدر ارزش فرهنگي اطلاعات را بدانيم و اين مهمترين رويكرد در هر نقطه اتصال عرصهملي به جامعه اطلاعاتي جهاني است. اگر برخورد با اطلاعات به عنوان محور اصلي جامعه اطلاعاتي از زاويه ارزش فرهنگي صورت گيرد، نفع ملي و مصالح ملي براي هر ملتي بيمه خواهد شد. اگر قدر و ارزش فرهنگي اطلاعات دانسته شود و در برنامههاي ملي مربوط به جامعه اطلاعاتي لحاظ شود، آن وقت نه نيروي انساني بيبرنامه خواهد بود ونه فرصتهاي تجارت الكترونيك به مخاطره تبديل خواهند شد. شايد اين عبارات مانوئل كسلز گوياترين صورت اين موضوع باشد:
"نبردهاي فرهنگي، جنگهاي قدرت در عصر اطلاعات هستند... فرهنگ به عنوان منبع قدرت و قدرت به مثابه منبع سرمايه، سلسله مراتب اجتماعي نوين عصر اطلاعات را ميسازند“34 (CASTELS 1988 p348)
بنابراين، نتيجهاي كه از اين بحثها ميتوان گرفت، اين است كه اصطلاح "جامعه اطلاعاتي " يا اصطلاحات مشابه آن نظير "جامعه دانش "35 نميتوانند از لحاظ ايدئولوژيك مفاهيمي خنثي باشند. به عنوان نمونه جامعه اطلاعاتي مورد نظر اروپاييها متمركز بر ملاحظات بخش خصوصي است و جامعه اطلاعاتي گروه هفت عمدتاً بر سياستهاي مبتني بر ليبراليسم و پاسخ دهي اقتصادي به نيازهاي گلوباليستيسرمايه است. عدهاي حتي معتقدند كه نيروي ضربت تكنولوژيهاي اطلاعاتي و ارتباطي سازمان ملل هم عاري از بار ايدئولوژيك نيست و ملاحظات اعضاي شوراي امنيت در آن لحاظ شده است. نكته ديگري كه در اين زمينه مطرح است موقعيت و نيازهاي شركتهاي فراملي در فرايند نيل به جامعه اطلاعاتي است، آنها هم اصرار دارند تا در هر برنامهاي كه در اين زمينه تدوين ميشود، منافع خود را در نظر بگيرند.
پس بنابراين، با دقت در مسائلي مطرح شده، متحمل ترين نتيجه ميتواند اين باشد كه جامعه اطلاعاتي يك مفهوم واحد همگاني نيست و از هر زاويه ملي متفاوتي كه به آن نگريسته شود، مفاهيم متفاوتي را به تصوير خواهد كشيد. اگر اين برداشت يك برداشت صحيح باشد، نتيجه دوم اين است كه مفهوم جامعه اطلاعاتي فقط كاربرد و به كارگيري تكنولوژيهاي مدرن اطلاعاتي و ارتباطي نيست، بلكه هر كاربردي بايد پاسخدهنده به دو نياز مهم باشد: توسعه اجتماعي، اقتصادي و فرهنگي و ارتقاي وضعيت انسانها از جنبه حقوق انساني در فضاي ارتباط و توسعه شبكه.
براي تبديل اطلاعات به دانش و سپس تبديل دانش به خرد در سطوح ملي، مأموريت نمايندگان كشورها در اجلاس جهاني سران در باره جامعه اطلاعاتي مأموريت آساني نيست. آنها بايد در اين تريبون جهاني ريشههاي فقر و توسعه نيافتگي را در صورت مدرن آن يعني شكاف ديجيتال تبيين كرده و با ارائه ديدگاهها و برنامههاي عميق و عملي، مفهوم جامعه اطلاعاتي را از طريق پركردن شكافهاي عميق ديجيتال معنا كنند.
پينوشتها:
1- WSIS: World Summit on the Information Society
2- Prepcom-1: The First Meeting of the Preparatory Committee for WSIS / Geneva (Switzerland)، 1-5 July 2002
3- Prepcom-2: The Second Meeting of the Preparatory Committee for WSIS / Geneva (Switzerland)، 17-28 February 2003
4- Draft Declaration
5- Action Plan
6- Prepcom-3: The Third Meeting of the Preparatory Committee for WSIS / Geneva (Switzerland)، 15-26 September 2003
7- WSIS: Regional Conferences
8- WSIS: Bishkek – Moscow sub Regional conference
9- WSIS: Mauritius Conference on Access to ICTs by All
10- WSIS: pan-Arab Regional Conference on WSIS
11- Draft Declaration of Principles
12- Draft Action Plan
13- http://www.itu.int/wsis
14- Information – based Society
15- Digital and Knowledge Divides
16- Technology – empowered Communities
17- Technology – excluded Communities
18- Right to Communicate
19- A new form of Illiteracy
20- UN ICT Task Force
21- The G-8 Dot Force
22- The Digital Opportunity Initiative
23- Elements and Principles of Information Society
24- Claudia Sarrocco (Claudia.sarroco@itu.int)
25- Vision
26- Applications
27- Information Network
28- Information System
29- IT: Information Technologies
30- IAT: Information Age Technologies
31- Information Infrastructure
32- Communication Rights
33- http://www.itiran.com/report/show-user-archive.asp?des=8107&id=2
34- Castells، M.(1998) End of Millennium. Oxford: Blackwell
35- Knowledge Society | 
بانکداری الکترونیکی؛ مقاومتها و تردیدها شهرام شریف سه شنبه ۲۹ اسفند ۱۳۸۵ 
پيشنهاد به يك دوست
نسخه قابل چاپ